Kreacja pieniądza przez kredyt — skąd naprawdę biorą się pieniądze

Pierwsza wersja brzmi mniej więcej tak:

To bardzo intuicyjne.

Ty wpłacasz 10 000 zł.

Bank przechowuje część i przekazuje resztę komuś, kto bierze kredyt.

Tak często wyobrażamy sobie bank jako pośrednika pomiędzy oszczędzającym a pożyczającym.

Problem polega na tym, że nie opisuje to dobrze samego momentu kreacji pieniądza depozytowego.

Druga historia, popularna szczególnie w internecie, brzmi natomiast:

Pierwsza część zawiera ważny element prawdy.

Druga już nie.

Bank rzeczywiście może stworzyć nowy depozyt w momencie udzielenia kredytu.

Ale jednocześnie tworzy sobie zobowiązanie, bierze na siebie ryzyko kredytowe, musi finansować przepływy do innych banków, spełniać wymogi kapitałowe i płynnościowe oraz działać w warunkach polityki stóp procentowych banku centralnego.

Dlatego lepsze pytanie nie brzmi: „Czy bank tworzy pieniądze?”

To kluczowe, bo słowem „pieniądz” określamy kilka różnych rzeczy.

1. Gotówka

W Polsce banknoty emituje Narodowy Bank Polski.

2. Pieniądz bankowy — depozyty

Jeżeli w aplikacji bankowej widzisz 20 000 zł na rachunku, te pieniądze nie są stosem banknotów z Twoim nazwiskiem leżącym w bankowym sejfie.

Bank obiecuje, że możesz użyć tego salda do płatności, przelewu albo wymienić jego część na gotówkę.

I właśnie depozyty bankowe stanowią ogromną część pieniędzy używanych każdego dnia w nowoczesnej gospodarce.

3. Rezerwy banku centralnego

Istnieje jeszcze pieniądz, którego przeciętny klient prawie nigdy nie widzi.

To rezerwy, które banki komercyjne utrzymują w banku centralnym.

Służą między innymi do rozliczeń pomiędzy bankami.

Ty nie masz rachunku rezerw w NBP. Twój bank ma.

I ta różnica będzie za chwilę bardzo ważna.

Załóżmy dla uproszczenia, że bank zatwierdza Ci kredyt hipoteczny w wysokości 500 000 zł.

W jego bilansie dzieją się jednocześnie dwie rzeczy.

Po stronie aktywów banku

Powstaje kredyt o wartości 500 000 zł.

To dla banku aktywo, ponieważ masz obowiązek oddać tę kwotę zgodnie z umową.

Po stronie zobowiązań banku

Na Twoim rachunku pojawia się depozyt 500 000 zł.

Bank jest Ci winien możliwość wykorzystania tego salda.

To właśnie jest kreacja pieniądza bankowego przez kredyt.

Nie.

To jeden z najważniejszych momentów całego artykułu.

Bank nie stworzył sobie 500 000 zł czystego majątku.

Stworzył jednocześnie:

1. aktywo — Twój dług wobec banku,
2. zobowiązanie — Twój depozyt wobec Ciebie.

Jeżeli spłacisz kredyt zgodnie z planem, bank może zarobić na odsetkach i opłatach.

Jeżeli przestaniesz spłacać, wartość jego aktywa może gwałtownie spaść.

Depozyt utworzony przy kredycie był realnym zobowiązaniem banku od pierwszego dnia.

Dlatego powiedzenie „bank tworzy pieniądze z niczego” bez pokazania drugiej strony bilansu prowadzi do bardzo mylącego obrazu.

Teraz zaczyna się ciekawsza część.

Załóżmy, że kupujesz mieszkanie za 500 000 zł.

Sprzedający ma konto w tym samym banku.

Wtedy sytuacja jest stosunkowo prosta.

Twój depozyt maleje o 500 000 zł.

Depozyt sprzedającego rośnie o 500 000 zł.

Pieniądze pozostały wewnątrz tego samego banku.

Ale co, jeżeli sprzedający ma konto w zupełnie innym banku?

Wtedy bank, który udzielił Ci kredytu, musi rozliczyć płatność z bankiem sprzedającego.

I tutaj pojawiają się rezerwy banku centralnego.

Depozyt sprzedającego pojawia się w Banku B.

Bank A może więc stworzyć depozyt w momencie udzielenia kredytu, ale kiedy pieniądze odpływają do innych banków, musi mieć możliwość finansowania i rozliczenia tego odpływu.

Właśnie dlatego depozyty klientów, dostęp do rynku międzybankowego, aktywa płynne i dostęp do płynności banku centralnego nadal mają ogromne znaczenie.

Tak.

Tylko niekoniecznie w sposób, w jaki zwykle się to tłumaczy.

Bank nie musi najpierw znaleźć konkretnego Kowalskiego, który wpłaci 500 000 zł, żeby móc udzielić dokładnie Tobie kredytu 500 000 zł.

Ale stabilna baza depozytów jest dla banku bardzo cenna.

Dlaczego?

Bo depozyty są jednym ze źródeł finansowania banku.

Jeżeli po udzieleniu wielu kredytów depozyty odpływają do innych instytucji, bank musi znaleźć inne finansowanie.

Może próbować:

1. przyciągnąć więcej depozytów,
2. pożyczyć środki na rynku,
3. sprzedać aktywa,
4. pozyskać finansowanie od innych instytucji,
5. w odpowiednich warunkach korzystać z operacji banku centralnego.

Każda z tych opcji ma koszt i ryzyko.

Skoro technicznie może stworzyć depozyt podczas udzielania kredytu, nasuwa się oczywiste pytanie.

Dlaczego nie udziela kredytu każdemu? Dlaczego nie finansuje wszystkiego?

Ponieważ kreacja pieniądza ma wiele ograniczeń.

1. Kapitał

Bank musi posiadać odpowiedni kapitał własny względem ryzyk, które bierze na siebie.

Nowe kredyty zwiększają jego ekspozycję na ryzyko.

Nie może więc bez końca zwiększać aktywów, nie dbając o własną bazę kapitałową.

2. Ryzyko kredytowe

Kredyt ma wartość dla banku tylko wtedy, gdy istnieje rozsądna szansa, że zostanie spłacony.

Udzielenie 100 miliardów złotych ludziom, którzy nie mogą oddać pieniędzy, nie uczyniłoby banku bogatszym.

Mogłoby go zniszczyć.

3. Płynność i finansowanie

Nowo utworzone depozyty mogą zostać przelane do innych banków.

Bank musi więc być w stanie rozliczać odpływy i finansować swój bilans.

4. Rentowność

Bank działa w konkurencyjnym środowisku.

Zarabia między innymi na różnicy pomiędzy przychodami z aktywów, takich jak kredyty, a kosztami swoich zobowiązań i finansowania.

Jeżeli koszt finansowania rośnie albo ryzyko kredytowe jest zbyt wysokie, część nowych kredytów przestaje być opłacalna.

5. Stopy procentowe banku centralnego

Bank centralny nie musi każdemu bankowi mówić: „możesz udzielić dokładnie 10 432 nowych kredytów”.

Może natomiast wpływać na cenę pieniądza.

Wyższe stopy podnoszą koszt kredytu, zmieniają opłacalność finansowania i zwykle ograniczają część popytu na nowe zadłużenie.

Niższe stopy działają w przeciwnym kierunku.

Dlatego polityka pieniężna wpływa na tempo kreacji kredytu i pieniądza, mimo że bank centralny nie zatwierdza każdej pojedynczej umowy kredytowej.

Wróćmy do naszego kredytu.

Masz 500 000 zł długu.

Z czasem spłacasz część kapitałową.

Załóżmy, że spłacasz 10 000 zł kapitału.

Nie zostało schowane w osobnym magazynie.

Nie czeka na kolejnego kredytobiorcę.

Po prostu zniknęło z bilansu jako depozyt i jako część należności kredytowej.

To daje nam zupełnie inną perspektywę na system.

Wielkość podaży pieniądza jest więc dynamiczna.

Nie istnieje jedna stała pula monet, która po prostu krąży między nami od setek lat.

To pytanie często pojawia się zaraz potem.

Skoro bank stworzył 500 000 zł kredytu, ale żąda zwrotu 500 000 zł plus odsetki, to skąd ma się wziąć dodatkowa kwota?

Nie ma potrzeby, żeby przy każdym pojedynczym kredycie jednocześnie została stworzona cała przyszła suma odsetek.

Gospodarka nie składa się z jednej osoby i jednego kredytu.

Pieniądze nieustannie przepływają pomiędzy gospodarstwami domowymi, firmami, państwem i bankami.

Powstają nowe kredyty, inne są spłacane, banki wypłacają pensje, ponoszą koszty, płacą podatki, wypłacają dywidendy, kupują usługi i aktywa.

Odsetki są transferem części istniejących w danym momencie depozytów od kredytobiorcy do banku.

Nie oznacza to, że wszystkie odsetki muszą zostać „dodrukowane” dokładnie w momencie uruchomienia kredytu.

Tak.

Ale znowu musimy zapytać: jakiego rodzaju?

Bank centralny tworzy pieniądz banku centralnego.

To przede wszystkim:

1. banknoty,
2. rezerwy banków komercyjnych w banku centralnym.

Banki komercyjne tworzą natomiast znaczną część pieniądza, którego używają gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa — depozyty bankowe.

To dwa poziomy tego samego systemu.

To bardzo ważne, bo dzięki temu znika kolejne popularne uproszczenie:

Nie.

Znaczna część pieniądza funkcjonuje jako zapis depozytowy w systemie bankowym.

Określenie „drukowanie pieniędzy” jest wygodne medialnie, ale często miesza kilka różnych operacji.

Kiedy bank centralny tworzy dodatkowe rezerwy — na przykład w ramach określonych operacji płynnościowych albo zakupów aktywów — nie oznacza to automatycznie, że bank komercyjny natychmiast zamieni każdą dodatkową jednostkę rezerw w wielokrotność nowych kredytów.

Bank podejmuje decyzję o kredycie przede wszystkim wtedy, kiedy widzi kredytobiorcę, ryzyko i cenę, które tworzą dla niego opłacalną transakcję w ramach obowiązujących ograniczeń.

To dużo mniej efektowne niż zdanie:

Ale bliższe rzeczywistości.

Według komunikatu wzrost wynikał głównie ze zwiększenia depozytów i innych zobowiązań wobec przedsiębiorstw niefinansowych oraz gospodarstw domowych.

To kolejny powód, żeby nie zamieniać jednego wskaźnika w całą historię.

Jeżeli kredyt tworzy nową siłę nabywczą, równie ważne jak ilość kredytu jest pytanie: dokąd ten kredyt trafia?

Załóżmy dwa scenariusze.

W pierwszym bank finansuje firmę, która buduje nową fabrykę, kupuje maszyny i zwiększa produkcję.

W drugim system bankowy bardzo szybko zwiększa kredyt na zakup istniejących nieruchomości.

W obu przypadkach może powstać nowy pieniądz depozytowy.

Ale konsekwencje dla gospodarki mogą być zupełnie inne.

W pierwszym przypadku kredyt może przyczynić się do zwiększenia przyszłej zdolności produkcyjnej.

W drugim duża część dodatkowej siły nabywczej konkuruje o istniejący zasób aktywów.

Może więc zwiększać presję na ich ceny, szczególnie jeżeli podaż nieruchomości reaguje wolno.

Nie ma jednej odpowiedzi.

Kredytobiorca

Dostaje możliwość wykorzystania przyszłych dochodów już dzisiaj.

Może kupić mieszkanie, maszynę albo rozwinąć firmę wcześniej, niż byłoby to możliwe tylko z oszczędności.

W zamian bierze na siebie dług i koszt odsetek.

Bank

Może zarabiać na kredycie, jeżeli odsetki i opłaty przewyższą koszty finansowania, działalności i strat kredytowych.

Ale bierze na siebie ryzyko, że kredyt nie zostanie spłacony.

Sprzedający aktywo

Otrzymuje depozyt, który może następnie wydać, zainwestować albo wykorzystać do spłaty własnego zadłużenia.

Właściciele aktywów

Jeżeli łatwo dostępny kredyt zwiększa popyt na aktywa szybciej niż ich podaż, istniejący właściciele mogą korzystać ze wzrostu cen.

Osoba bez aktywów

Może znaleźć się po drugiej stronie tego procesu.

Jeżeli ceny mieszkań rosną szybciej niż jej dochody, dostęp do kredytu dla innych uczestników może zwiększać barierę wejścia dla niej samej.

Niepełne.

Banki komercyjne tworzą depozyty w procesie udzielania kredytu.

Również niepełne.

Bank tworzy aktywo i zobowiązanie jednocześnie oraz działa pod ograniczeniami kapitału, płynności, finansowania, ryzyka, regulacji, rentowności i popytu na kredyt.

Nie.

Bank centralny tworzy pieniądz banku centralnego, natomiast banki komercyjne tworzą znaczną część pieniądza depozytowego używanego przez sektor prywatny.

Każde z tych uproszczeń zawiera fragment prawdy.

Żadne nie pokazuje całego mechanizmu.

Jednego bardzo ważnego rozróżnienia: pieniądz i majątek to nie to samo.

Kiedy bank tworzy kredyt, w gospodarce pojawia się nowy depozyt, ale jednocześnie pojawia się nowy dług.

Kredytobiorca ma więcej pieniędzy na rachunku, ale ma również zobowiązanie wobec banku.

Dlatego wzrost podaży pieniądza nie oznacza automatycznie identycznego wzrostu bogactwa całego społeczeństwa.

A wzrost zadłużenia nie oznacza automatycznie czegoś złego.

Jeżeli finansuje produktywne inwestycje generujące w przyszłości większy dochód, może mieć zupełnie inny skutek niż dług, który finansuje aktywo kupowane głównie z nadzieją, że następna osoba zapłaci więcej.

Technicznie znacząca część współczesnego pieniądza rzeczywiście jest zapisem księgowym.

Ale to nie czyni go automatycznie fikcją.

Pieniądz działa, ponieważ istnieje sieć zobowiązań, prawa, regulacji, systemów płatniczych, kapitału banków, banku centralnego oraz — przede wszystkim — zaufania, że depozyt zostanie przyjęty przez innych jako środek płatniczy.

Twoje 100 zł na rachunku jest zapisem.

Ale możesz nim zapłacić rachunek za prąd, kupić jedzenie albo przelać je komuś w innym banku.

To właśnie zdolność do rozliczenia zobowiązania nadaje temu zapisowi ekonomiczne znaczenie.

Nie musisz wierzyć temu artykułowi.

Zacznij od źródeł instytucji, które same znajdują się w centrum systemu bankowego.

Bank of England

Otwórz materiał „Money creation in the modern economy”.

Sprawdź, jak bank centralny opisuje zdanie: „loans create deposits”.

Zobacz również część dotyczącą ograniczeń kreacji pieniądza przez banki.

European Central Bank

Otwórz „What is money?”.

Porównaj definicję central bank money i commercial bank money.

Zwróć uwagę na fragment mówiący, że udzielenie kredytu tworzy pieniądz bankowy, a jego spłata go usuwa.

Deutsche Bundesbank

Przeczytaj „The role of banks, non-banks and the central bank in the money creation process”.

Sprawdź szczególnie fragment dotyczący tego, dlaczego zdolność do tworzenia pieniądza nie oznacza nieograniczonej zdolności do udzielania kredytów.

Narodowy Bank Polski

Znajdź najnowszy komunikat o podaży pieniądza M3.

Sprawdź, z jakich komponentów wynika miesięczna zmiana.

Nie patrz tylko na liczbę końcową.

Zobacz depozyty gospodarstw domowych, przedsiębiorstw, gotówkę i pozostałe składniki.

I zadaj sobie pytanie: które transakcje mogły zwiększyć te wartości, a które mogły je zmniejszyć?

Następnym razem, kiedy ktoś powie: „Bank pożycza Ci pieniądze innych ludzi.”

albo: „Bank po prostu wpisuje pieniądze z powietrza.”

nie musisz od razu wybierać jednej ze stron.

To jedno pytanie usuwa sporą część chaosu.

Bank rzeczywiście może stworzyć nowy pieniądz depozytowy, udzielając kredytu.

Ale wraz z nim powstaje dług.

Musi rozliczać płatności. Musi finansować swój bilans. Musi posiadać kapitał. Musi zarządzać ryzykiem.

A kiedy kapitał kredytu zostaje spłacony, wcześniej utworzony pieniądz depozytowy znika.

To nie jest ani prosta historia o banku przekazującym cudze oszczędności.

Ani historia o magicznym komputerze bez ograniczeń.

To system bilansów, zobowiązań i zaufania.

A kiedy zrozumiesz ten mechanizm, kolejne pytanie pojawia się samo: skoro współczesny pieniądz nie musi być wymienialny na określoną ilość złota — kiedy i dlaczego właściwie przestał nią być?

To będzie następny krok.