Złoto, Bretton Woods i 1971 — kiedy dolar przestał być wymienialny na złoto

Przez większość historii ludzie używali wielu rzeczy jako pieniądza: soli, zboża, muszli, miedzi, srebra i złota.

Złoto miało kilka cech, które czyniły je wyjątkowo wygodnym nośnikiem wartości.

Jest trwałe. Nie rdzewieje i nie psuje się.

Jest podzielne. Można je przetapiać i dzielić na mniejsze jednostki.

Jest stosunkowo rzadkie. Nie można gwałtownie zwiększyć jego podaży jednym poleceniem administracyjnym.

Ma wysoką wartość w stosunku do masy, więc łatwiej przechowywać duży majątek niż np. w zbożu.

Banknot jest zobowiązaniem emitenta.

Obligacja jest zobowiązaniem dłużnika.

Depozyt bankowy jest zobowiązaniem banku.

Sztabka złota sama w sobie nie wymaga, żeby ktoś inny spełnił obietnicę zapisaną w kontrakcie.

W XIX wieku największe gospodarki stopniowo przeszły na klasyczny standard złota. Waluty miały zdefiniowaną wartość w określonej ilości złota, co stabilizowało kursy wymiany między państwami należącymi do systemu.

Największą zaletą była przewidywalność.

Jeśli funt i dolar były definiowane przez określoną ilość złota, kurs między nimi nie mógł swobodnie pływać tak jak dzisiaj.

To ułatwiało handel i długoterminowe kontrakty.

Standard ograniczał też swobodę tworzenia pieniądza, ponieważ bank centralny lub rząd musiał brać pod uwagę swoje zasoby złota i możliwość wymiany waluty na metal.

Ale ta sama cecha jest jednocześnie jego największą słabością.

Jeżeli gospodarka potrzebuje więcej płynności podczas kryzysu, ilość pieniądza nie może reagować tak elastycznie jak w systemie fiat.

A kiedy złoto odpływa z kraju, przywracanie równowagi może wymagać wyższych stóp, spadku podaży pieniądza, cen i płac.

To może być bardzo bolesny sposób dostosowania gospodarki.

Po I wojnie światowej klasyczny system złota rozpadł się. Próby jego odbudowy w okresie międzywojennym nie przywróciły poprzedniej stabilności, a Wielki Kryzys ostatecznie zniszczył ten model w wielu krajach.

W Stanach Zjednoczonych nastąpiła jeszcze jedna bardzo ważna zmiana.

To oznacza, że długo przed 1971 rokiem zwykły Amerykanin nie funkcjonował już w systemie, w którym mógł po prostu pójść z banknotem do banku i zażądać odpowiadającej mu ilości złota.

To zdanie jest nieprecyzyjne.

Dla amerykańskiego społeczeństwa ta możliwość została zasadniczo ograniczona dekady wcześniej.

W lipcu 1944 roku przedstawiciele 44 państw spotkali się w Bretton Woods w stanie New Hampshire, aby zaprojektować powojenny system walutowy i finansowy.

Chcieli zbudować system, który nie powtórzy chaosu walutowego, konkurencyjnych dewaluacji i barier handlowych okresu międzywojennego.

Powstały instytucje takie jak Międzynarodowy Fundusz Walutowy i Bank Światowy.

A system walutowy otrzymał nową konstrukcję.

W dużym uproszczeniu: inne waluty → dolar amerykański → złoto.

Kraje utrzymywały swoje waluty w relatywnie stałej relacji do dolara.

Kiedy system stał się w pełni operacyjny pod koniec lat 50., zagraniczne banki centralne i władze monetarne mogły wymieniać oficjalnie posiadane dolary na złoto po tej cenie.

Nie był to więc powrót do starego świata, w którym każdy banknot był bezpośrednim biletem po metal dla każdego obywatela.

To był gold-exchange standard oparty na dolarze.

Po II wojnie światowej pozycja Stanów Zjednoczonych była wyjątkowa.

Europa była zniszczona wojną.

Amerykańska gospodarka była dominującą potęgą przemysłową i finansową.

Świat potrzebował dolarów do odbudowy i handlu.

Na początku system wyglądał więc bardzo wiarygodnie.

Ale właśnie w jego konstrukcji ukryty był problem.

Światowa gospodarka rosła.

Handel międzynarodowy rósł.

Państwa potrzebowały coraz więcej rezerw, żeby rozliczać handel i bronić stałych kursów swoich walut.

Skąd miały brać te rezerwy? W dużej mierze z dolarów.

Żeby świat miał więcej dolarów, dolary musiały wypływać ze Stanów Zjednoczonych.

USA musiały więc dostarczać globalnej gospodarce dolarową płynność poprzez swoje płatności za granicę, inwestycje, wydatki i deficyty bilansu płatniczego.

Ale im więcej dolarów znajdowało się poza USA, tym większa była potencjalna liczba dolarów, które zagraniczne władze mogły przedstawić do wymiany na złoto po stałej cenie 35 dolarów za uncję.

Powstawał paradoks: świat potrzebował coraz więcej dolarów, żeby system działał.

Ale im więcej dolarów otrzymywał, tym mniej wiarygodna stawała się obietnica, że wszystkie oficjalne dolary można będzie wymienić na złoto po stałej cenie.

I od tego momentu zaufanie stało się jeszcze ważniejsze niż sam metal.

Miały. I miały go bardzo dużo.

Problem polegał na czymś innym.

Przy cenie 35 dolarów za uncję ilość złota była coraz mniejsza w relacji do liczby dolarów trzymanych przez zagraniczne instytucje, które potencjalnie mogły zażądać wymiany.

Drugie zdanie jest mniej efektowne. Ale znacznie bliższe rzeczywistości.

Jednym z najlepiej udokumentowanych przykładów kraju, który w latach 60. otwarcie kwestionował dolarowo-złoty układ Bretton Woods, była Francja Charles’a de Gaulle’a.

Dokumenty amerykańskiego Departamentu Stanu pokazują również coś bardziej konkretnego.

Francja nie była jedynym państwem, które mogło wymieniać oficjalne dolary na złoto.

Ale była szczególnie głośnym krytykiem systemu i symbolem rosnącego problemu z zaufaniem.

Zanim Nixon zamknął gold window, Stany Zjednoczone i inne banki centralne przez lata próbowały utrzymać system przy życiu.

Fed i inne banki centralne rozwijały również linie swapowe, żeby ograniczać presję na bezpośrednią wymianę dolarów na złoto.

Te rozwiązania działały przez pewien czas. Ale nie usuwały podstawowego problemu.

Im więcej dolarów potrzebował świat, tym więcej potencjalnych roszczeń do ograniczonego zasobu złota powstawało.

System przeszedł na kolejne prowizoryczne rozwiązanie. Ale zegar tykał dalej.

W sierpniu 1971 roku presja stała się na tyle duża, że administracja Richarda Nixona zdecydowała się działać.

Gold window zostało zamknięte.

Oficjalny kurs 35 dolarów za uncję przestał być realną obietnicą, którą zagraniczny bank centralny mógł egzekwować tak jak wcześniej.

Administracja przedstawiała to początkowo jako działanie tymczasowe.

Ale wymienialność nigdy nie wróciła.

Nie. To kolejny skrót.

Po decyzji Nixona państwa próbowały jeszcze uratować system stałych kursów.

Eksperyment nie przetrwał długo.

Przed 1971 rokiem istniała ostateczna oficjalna kotwica: 35 dolarów = 1 uncja złota dla uprawnionych zagranicznych władz monetarnych.

Po zamknięciu gold window ta obietnica zniknęła.

Dolar stał się w pełniejszym sensie walutą fiat.

To również jest uproszczenie.

Waluta fiat nie jest wymienialna na stałą ilość złota czy innego towaru.

Jej funkcjonowanie opiera się natomiast na całej sieci instytucji i zachowań:

1. państwo pobiera w niej podatki,
2. kontrakty i ceny są w niej denominowane,
3. bank centralny zarządza jej podażą i stopami,
4. banki rozliczają płatności,
5. ludzie i firmy akceptują ją w transakcjach,
6. inwestorzy używają aktywów denominowanych w tej walucie,
7. handel międzynarodowy może być w niej fakturowany.

Jej wartość nie wynika więc z prawa do odbioru sztabki.

Wynika z zaufania do systemu, siły gospodarki, instytucji, podaży pieniądza, polityki monetarnej oraz popytu na samą walutę i aktywa w niej denominowane.

Co zyskaliśmy po odejściu od złota?

Banki centralne otrzymały znacznie większą elastyczność.

Mogą dostarczać płynność podczas kryzysów bez pytania, czy w skarbcu znajduje się wystarczająca ilość metalu do utrzymania sztywnego kursu.

Mogą prowadzić niezależniejszą politykę stóp procentowych.

Kurs waluty może dostosowywać się do zmian gospodarczych zamiast wymuszać całe dostosowanie poprzez ceny, płace i przepływ złota.

W kryzysie może być to ogromną zaletą.

Co straciliśmy?

Zniknęło zewnętrzne, mechaniczne ograniczenie na kreację pieniądza wynikające z wymienialności na złoto.

W systemie fiat dużo większe znaczenie ma jakość instytucji.

Jeżeli bank centralny i rząd tracą wiarygodność, system nie posiada automatycznego mechanizmu w postaci prawa do wymiany banknotu na określoną wagę metalu.

Dyscyplina musi więc pochodzić z innych miejsc:

1. mandatu banku centralnego,
2. prawa,
3. polityki fiskalnej,
4. rynku obligacji,
5. niezależności instytucji,
6. oczekiwań społeczeństwa i inwestorów.

Czy to lepsze rozwiązanie? To już nie jest fakt. To pytanie o kompromis.

To bardzo kusząca historia.

Problem polega na tym, że historia gospodarcza rzadko jest tak czysta.

Po 1971 roku doszły kolejne czynniki, w tym szoki naftowe, polityka fiskalna, polityka monetarna, dynamika płac i oczekiwań.

Odejście od złota zmieniło ramy systemu i usunęło jedno z ograniczeń.

Follow The Logic wymaga trzymania obu myśli jednocześnie.

Stany Zjednoczone

Musiały dostarczać światu dolary, ponieważ dolar był głównym aktywem rezerwowym systemu.

Ale im więcej dolarów dostarczały, tym bardziej zwiększały potencjalne roszczenia do swojego złota.

USA korzystały z wyjątkowej pozycji emitenta kluczowej waluty, ale ponosiły też koszt utrzymania obietnicy konwersji.

Zagraniczne banki centralne

Potrzebowały dolarów do rezerw i interwencji walutowych.

Ale musiały wierzyć, że dolar zachowa oficjalną wartość względem złota.

Kiedy to zaufanie spadało, miały motywację, żeby wymienić dolary na złoto zanim zrobią to inni.

Posiadacze złota

Po odejściu od sztywnej ceny złoto mogło być wyceniane rynkowo zamiast przez oficjalną stawkę 35 dolarów.

To zmieniło jego rolę z kotwicy systemu na rynkowe aktywo rezerwowe i inwestycyjne.

Reszta świata

Otrzymała bardziej elastyczny system, ale również nowy rodzaj ryzyka: kurs walutowy.

Dzisiaj euro, dolar, jen czy funt mogą zmieniać względem siebie wartość każdego dnia.

W Bretton Woods to właśnie stabilność kursów była jednym z głównych celów systemu.

Najważniejszej rzeczy: dolar nie przestał być globalną walutą po utracie powiązania ze złotem.

Wręcz przeciwnie. Pozostał najważniejszą walutą rezerwową systemu.

I to rodzi następne pytanie.

Jeżeli złoto nie gwarantowało już 35 dolarów za uncję, dlaczego świat nadal chciał dolarów?

Ale zanim powiemy, że „dolar został oparty na ropie”, trzeba sprawdzić, co to właściwie oznacza.

Czy istniała umowa mówiąca, że każda baryłka ropy na świecie musi być sprzedawana wyłącznie za dolary?

Jak wyglądały relacje USA z Arabią Saudyjską po kryzysie naftowym?

Co stało się z ogromnymi dolarowymi przychodami producentów ropy?

I czy ropa była przyczyną dominacji dolara — czy jednym z mechanizmów wzmacniających system, który już istniał?

To będzie następny artykuł.

Złoto nadal znajduje się w rezerwach wielu banków centralnych.

To ciekawy paradoks.

Współczesne banki centralne nie chcą prowadzić polityki pieniężnej ograniczonej sztywną wymienialnością waluty na złoto. Ale wiele z nich nadal chce mieć złoto w swoich rezerwach.

Złoto przestało być regułą systemu. Nie przestało być aktywem systemu.

Zacznij od źródeł, które nie wymagają od Ciebie wiary w żadną narrację.

Federal Reserve History

Przeczytaj materiały o powstaniu Bretton Woods, uruchomieniu systemu, Smithsonian Agreement i decyzji z sierpnia 1971 roku.

Zwróć szczególną uwagę na zdanie o tym, kiedy zagraniczne roszczenia dolarowe zaczęły przewyższać amerykański zapas złota przy oficjalnym kursie.

U.S. Department of State — Office of the Historian

Otwórz dokumenty z 1965 roku dotyczące Francji.

Porównaj publiczne wystąpienie de Gaulle’a z wewnętrznymi dokumentami opisującymi planowane francuskie konwersje dolarów na złoto.

International Monetary Fund

Sprawdź chronologię lat 1971–1973 i późniejsze reformy jamajskie.

Zobacz, że 15 sierpnia 1971 był początkiem końca Bretton Woods, ale przejście do dzisiejszego systemu zajęło kilka lat.

Bank of England

Przeczytaj wyjaśnienie różnicy między commodity money i fiat money.

Zwróć uwagę, że brak wymienialności na złoto nie oznacza braku mechanizmu wartości — oznacza zmianę mechanizmu.

Złoto przez długi czas rozwiązywało bardzo konkretny problem:

jak sprawić, żeby ludzie i państwa ufały pieniądzowi emitowanemu przez kogoś innego?

Odpowiedź brzmiała: dajmy im prawo wymiany na coś, czego emitent nie może dowolnie stworzyć.

Bretton Woods próbował połączyć tę kotwicę z potrzebą posiadania wystarczającej ilości międzynarodowej płynności.

I właśnie ta konstrukcja stworzyła sprzeczność.

Świat potrzebował coraz więcej dolarów.

Ale im więcej dolarów otrzymywał, tym mniej wiarygodna stawała się obietnica wymiany ich na ograniczoną ilość złota po stałej cenie.

W 1971 roku rozwiązano tę sprzeczność poprzez usunięcie złotej obietnicy.

Nie rozwiązano jednak znacznie większego pytania: dlaczego świat miał nadal ufać dolarowi?

Odpowiedź na to pytanie prowadzi nas prosto do ropy, Arabii Saudyjskiej, amerykańskich obligacji skarbowych i tego, co naprawdę oznacza słowo „petrodolar”.