„Gospodarka jest silna” — co właściwie znaczy „silna”?

Produkt Krajowy Brutto to suma wartości dóbr i usług finalnych wytworzonych w gospodarce w danym okresie. Bureau of Economic Analysis opisuje go jako podstawową miarę łącznej produkcji gospodarczej kraju.

To agregat — liczba zbiorcza. Mówi, ile łącznie wyprodukowano, ale nie mówi, kto z tej produkcji skorzystał, jak rozłożyły się dochody, ani czy przeciętne gospodarstwo domowe odczuło poprawę.

PKB nie mierzy też bezpośrednio przystępności cenowej mieszkań, kosztu opieki zdrowotnej, jakości pracy ani nierówności. Rosnący PKB jest zgodny zarówno ze scenariuszem, w którym korzyści rozkładają się szeroko, jak i ze scenariuszem, w którym większość wzrostu trafia do wąskiej grupy.

Zagregowany wzrost gospodarczy może maskować bardzo różne trajektorie poszczególnych branż. Sektor technologiczny i usługowy może się rozwijać, podczas gdy przemysł przetwórczy jednocześnie się kurczy.

Jeśli sektor rosnący jest wystarczająco duży w strukturze gospodarki, jego ekspansja może „przeważyć” w danych zagregowanych spadek w sektorze mniejszym — nawet jeśli w tym drugim sektorze pracuje bardzo dużo osób w konkretnym regionie.

Dla osoby zatrudnionej w kurczącym się przemyśle komunikat „gospodarka rośnie” może wydawać się oderwany od rzeczywistości — nie dlatego, że dane są fałszywe, ale dlatego, że opisują inny poziom agregacji niż jej codzienne doświadczenie.

W Stanach Zjednoczonych oficjalne datowanie cykli koniunkturalnych — początków i końców recesji — należy do Business Cycle Dating Committee przy National Bureau of Economic Research.

To ważna wskazówka metodologiczna: nawet instytucja wyspecjalizowana w ocenie „siły” gospodarki nie redukuje tej oceny do jednej liczby. Jeśli eksperci potrzebują wielu wskaźników jednocześnie, prosty nagłówek oparty na jednym z nich z definicji jest uproszczeniem.

Stopa bezrobocia jest jednym z najczęściej cytowanych wskaźników siły gospodarki. Jest ważna — ale sama w sobie nie oddaje pełnej dynamiki rynku pracy.

Bureau of Labor Statistics gromadzi dane o sile roboczej w ramach Current Population Survey znacznie szerzej niż tylko sam odsetek bezrobotnych: mierzy też tempo zatrudniania, liczbę przepracowanych godzin, wskaźnik aktywności zawodowej (participation rate), strukturę sektorową zatrudnienia oraz niepełne zatrudnienie (underemployment) — sytuację, w której ktoś pracuje mniej godzin, niż by chciał, albo poniżej swoich kwalifikacji.

Niska stopa bezrobocia jest zgodna zarówno ze scenariuszem dynamicznego rynku pracy z rosnącymi płacami, jak i ze scenariuszem, w którym część osób zniechęconych przestała szukać pracy i wypadła z licznika siły roboczej, a pozostali pracują na niepełny etat, mimo że chcieliby pełnego.

Rekordy indeksów giełdowych są chętnie przywoływane jako dowód siły gospodarki. To skrót, który pomija, czym w istocie jest cena akcji.

Cena akcji odzwierciedla oczekiwania inwestorów co do przyszłych zysków spółki, zdyskontowane o stopę procentową i premię za ryzyko. To wycena oczekiwań, a nie bezpośredni pomiar bieżącej aktywności gospodarczej.

Dochodzi do tego kwestia koncentracji indeksów. Jeśli niewielka liczba dużych spółek odpowiada za dużą część wagi indeksu, to jego wynik może w istotnym stopniu opisywać kondycję tych kilku firm, a niekoniecznie szerokiej gospodarki, w której działają miliony mniejszych podmiotów i pracowników niepowiązanych bezpośrednio z rynkiem kapitałowym.

Rezerwa Federalna od kilkunastu lat prowadzi badanie Survey of Household Economics and Decisionmaking (SHED), pytając bezpośrednio amerykańskie gospodarstwa domowe o ich sytuację finansową.

Te trzy liczby pochodzą z tego samego badania i tej samej fali, a mimo to opowiadają pozornie sprzeczne historie: większość deklaruje, że radzi sobie osobiście dobrze, ale znacznie mniejsza część ocenia dobrze gospodarkę jako całość, a ceny pozostają dominującym źródłem niepokoju.

Ta sama gospodarka narodowa jest przeżywana bardzo różnie w zależności od kilku czynników po stronie konkretnego gospodarstwa domowego.

1. Forma posiadania mieszkania i oprocentowanie kredytu — osoba ze starym kredytem o niskim oprocentowaniu odczuwa podwyżki stóp procentowych inaczej niż osoba zaciągająca kredyt dziś.
2. Region — rynek pracy i koszty życia w dużej metropolii mogą wyglądać zupełnie inaczej niż w mniejszym ośrodku przemysłowym.
3. Sektor zatrudnienia — pracownik rosnącej branży technologicznej i pracownik kurczącego się przemysłu żyją w różnych rzeczywistościach zawodowych, mimo wspólnej przynależności do tej samej gospodarki narodowej.
4. Posiadane aktywa — ktoś z portfelem akcji korzysta na rekordach giełdowych bezpośrednio, ktoś bez oszczędności inwestycyjnych — nie.
5. Poziom zadłużenia — wysokie zadłużenie o zmiennym oprocentowaniu czyni gospodarstwo bardziej wrażliwym na zmiany stóp procentowych niż brak długu.

Żaden z tych czynników nie jest ukryty ani tajemniczy — po prostu żaden zagregowany wskaźnik makroekonomiczny nie jest w stanie ich wszystkich jednocześnie uwzględnić dla każdego gospodarstwa domowego z osobna.

Rosnące PKB całej gospodarki może współistnieć ze stagnującym albo nawet malejącym PKB przypadającym na jednego mieszkańca — jeśli populacja rośnie szybciej niż produkcja.

Dlatego seria FRED „Real Gross Domestic Product per Capita” bywa użytecznym uzupełnieniem nagłówkowego PKB: dzieli realną produkcję przez liczbę mieszkańców, dając przybliżenie produkcji przypadającej statystycznie na jedną osobę.

To wciąż średnia — nie mówi nic o rozkładzie dochodów wewnątrz populacji — ale koryguje przynajmniej jeden istotny czynnik, który sam wzrost PKB pomija: zmianę liczby ludności.

Wskaźniki „na osobę” bywają średnimi, a średnia jest wrażliwa na wartości skrajne. Prosty przykład liczbowy dobrze to ilustruje.

Wskaźniki „per capita” dla całej gospodarki mają dokładnie tę samą właściwość: pojedyncze bardzo wysokie wartości mogą podnosić średnią, nie zmieniając wcale sytuacji typowego gospodarstwa. To nie oznacza, że dane per capita są bezużyteczne — oznacza, że warto wiedzieć, czy patrzymy na średnią, czy na medianę.

Silne dane gospodarcze nie zawsze są dobrą wiadomością dla cen aktywów finansowych — mogą zmieniać oczekiwania co do przyszłej polityki pieniężnej.

Jeśli mocne dane sugerują, że bank centralny będzie utrzymywał wyższe stopy procentowe dłużej niż wcześniej zakładano, wyceny aktywów dyskontowanych tymi stopami mogą zareagować spadkiem — mimo że sama gospodarka „przyspieszyła”. Mechanizm ten opisujemy szerzej w tekście „Rynek spadł po dobrych danych”.

To kolejny dowód na to, że „silna gospodarka” i „dobre wiadomości dla każdego uczestnika rynku” to nie zawsze to samo zdanie.

Nagłówek „gospodarka jest silna” rzadko doprecyzowuje dwie rzeczy: według jakiego konkretnie wskaźnika, i silna dla kogo.

„Silna według PKB” to co innego niż „silna według mediany dochodu gospodarstw domowych”, a to z kolei co innego niż „silna według sentymentu konsumentów” albo „silna według cen akcji spółek technologicznych o dużej kapitalizacji”. Każde z tych zdań może być prawdziwe w tym samym czasie, a mimo to opisywać różne rzeczywistości.

Doprecyzowanie tych dwóch pytań — jaki wskaźnik i dla kogo — jest tanim, skutecznym narzędziem do dekodowania każdego nagłówka gospodarczego.

Zanim zaakceptujesz albo odrzucisz zdanie „gospodarka jest silna”, warto sprawdzić kilka wskaźników jednocześnie, zamiast polegać na jednym nagłówku.

1. Realne PKB (skorygowane o inflację)
2. Realne PKB per capita
3. Dane o zatrudnieniu, bezrobociu i wskaźniku aktywności zawodowej (payrolls, unemployment, participation rate)
4. Realne dochody gospodarstw domowych
5. Wydatki konsumpcyjne (consumption)
6. Produkcję przemysłową
7. Wyniki ankiet gospodarstw domowych i wskaźniki nastrojów konsumenckich

Żaden pojedynczy punkt z tej listy nie daje pełnego obrazu. Razem dają znacznie solidniejszą podstawę do wyrobienia sobie zdania niż jedno zdanie z nagłówka.

Ten tekst nie rozstrzyga, czy konkretna gospodarka w konkretnym momencie jest silna czy słaba. Pokazuje, że samo to pytanie wymaga doprecyzowania, zanim padnie odpowiedź.

Za każdym razem, gdy usłyszysz zdanie „gospodarka jest silna”, warto zapytać: silna według jakiego wskaźnika, w jakim okresie, i dla kogo dokładnie? Odpowiedzi na te trzy pytania częściej prowadzą do zrozumienia niż samo powtórzenie nagłówka.